‘My friend died last night’ waren de eerste woorden die Jackie tegen me zei toen ik op zondagmorgen even bij haar binnenwipte. Verdrietig zat ze op de bank. Die morgen wist ik nog niet wie deze vriendin was en wat zij voor Jackie en Bobbi Bear heeft betekend. Veel meer liet Jackie er die zondagochtend ook niet over los.
Pas later bleek dat ik haar vroeger bij de Tree wel had ontmoet. Zonder Togo, zo vertelde Jackie, was er geen BB geweest. Samen met Togo en Sweetie, een van de CSO’s, is zij onder de Tree BB gestart.
De vrijdagmorgen voor de begrafenis ben ik met Jackie, Tandeka en Zizeni afscheid gaan nemen van Togo bij haar familie. Dat was erg indrukwekkend, Togo’s zusters en nichten waren overgekomen uit Eastern Cape en zaten in Togo’s huis te rouwen. Haar beide dochters waren ontroostbaar. Tandeka heeft vele gebeden gezongen met de familie, dat is zowel heel aangrijpend als troostend. Het bracht mij ook weer bij mijn eigen verdriet over de vrienden die ik vorig jaar heb verloren.
Het is traditie bij Bobbi Bear dat als er een familielid van een van de medewerkers overlijdt dat Bobbi Bear voor de ingrediĆ«nten voor de maaltijd zorgt die voor de gasten gekookt met worden, dit keer voor meer dan honderd mensen. Voor we naar Togo’s huis gingen zijn we dan ook eerst alle inkopen gaan doen. Een andere traditie bij de Zulu’s is dat iedereen een financiĆ«le bijdrage levert aan de begrafenis, bij de kaarsen naast haar foto stond een mandje waar je jouw bijdrage in kon doen.

Terwijl ik dit alles opschrijf komen de gevoelens van die dagen weer boven. Verwondering over de kracht die uitgaat van de vreugde van de Zulu people rond een overlijden…., ook dacht ik net aan een tekst die ik ooit eens heb opgeschreven in mijn ‘mooie teksten boekje’.
* Religie komt van het Latijnse woord ‘religare’ wat ‘verbinden’ betekent.
* Het denken/ervaren van de ziel verbindt ons met een laag van onszelf
waarvan we ons meestal niet bewust zijn.*
Mooi om als humanist ook eens bij stil te staan als het woord religie valt.

Toen wij zaterdagmorgen uit de auto stapten kwam het prachtige zingen vanuit de kerk ons tegemoet. Een familielid bracht ons naar een plaats midden in de kerk. Het was een herdenkingsdienst die ik niet gauw zal vergeten. Het uiten van verdriet en pijn, vreugde en blijdschap doen de Zulu people altijd zingend en dansend, op de bijbel slaan ze met vlakke hand de ritmes, de man met de trom volgend met zijn monotone slag. Eerst is er gezang om het verdriet van het verlies van een geliefde. Dan volgt een bijna vrolijk en blij zingen om het heengaan van haar ziel naar de hemel en de reis van de ziel naar de hemel wordt met gezang, een trommelslag en handgeklap begeleid.
Na de kerkdienst zijn we samen met Sweetie en haar dochters naar het huis van Togo gereden, waar zij op haar eigen erf begraven werd. Het graf was gedolven en weer onder gezang, de trom en het slaan op een soort koe bel, werd Togo haar graf in gedragen. Alle mannen, schoonzonen, kleinkinderen, neven, buren, vrienden vulden in groepjes het graf met aarde, zij gingen net zolang door tot er een hoge gladde schuine berg was gemaakt waar het kruis op werd geplaatst. Pas toen ebde langzaam het gezang weg. Ontroerd en geraakt heb ik samen met Sweetie, Jackie en GG bij Togo’ s begrafenis gezeten. Het gezang sneed door mijn ziel, dit zal ik nooit vergeten.
Na de plechtigheid kregen we allemaal een maaltijd aangeboden, bereid door de buren. Vrienden en buren zaten in de grote tent op het erf en wij waren bij de familie binnen uitgenodigd. En zo is een groot deel van de community dagenlang betrokken bij het rouwen over Togo’s overlijden.

Dit is Samen.
Ook dit is Bobbi Bear.
Ook dit is Zuid Afrika.

Tot de volgende keer.

Hans